Doğu Katolik Kiliseleri

Katolik Kilisesi denince akla genellikle yalnızca Roma ve Papa gelir. Oysa tablo bundan çok daha zengindir. Dünyada Papa ile tam birlik içinde olan ama kendine özgü geleneklerini koruyan 23 Doğu Katolik Kilisesi (Eastern Catholic Churches) vardır. Bu kiliseler beş büyük ayin geleneği (liturgical rites) altında toplanır: İskenderiye, Antakya, Ermeni, Keldani (Doğu Süryani) ve Konstantinopolis (Bizans).

Tarihsel Oluşum ve Havarilere Dayanan Kökler

Hristiyanlığın ilk yıllarında havariler farklı bölgelere yayıldı. Gelenek, Aziz Petrus’un (Saint Peter) önce Antakya’da, sonra Roma’da kiliseyi yönettiğini anlatır. Geç dönem bir geleneğe göre kardeşi Aziz Andreas (Saint Andrew) Bizantion’u (bugünkü İstanbul) ziyaret etmiştir; Konstantinopolis Kilisesi kendini bu nedenle ona dayandırır. Yine geleneğe göre Aziz Markos (Saint Mark) Mısır’da İskenderiye Kilisesi’ni kurmuş, Aziz Tomas (Saint Thomas) ise Hindistan’a kadar giderek oradaki toplulukların temelini atmıştır.

Zamanla teolojik ve siyasi anlaşmazlıklar kopuşlara yol açtı: 431 Efes ve 451 Kadıköy Konsilleri’nden sonra Doğu Kilisesi (Keldaniler) ile Kıpti, Süryani ve Ermeni kiliseleri ayrıldı; 1054’ten sonra da Bizans dünyası ile Roma arasındaki bağ koptu. İlerleyen yüzyıllarda bu toplulukların bir kısmı kendi ayinlerini, ayin dillerini ve kilise yapılarını koruyarak Roma ile yeniden tam birlik kurdu. Doğu Katolik Kiliseleri’nin çoğu böyle doğdu. Maruni Kilisesi ve İtalya-Arnavut Kilisesi ise Roma ile birliklerinin hiç kesilmediğini kabul eder. Geçmişte bu kiliselere verilen “Uniat” (Üniat) adı bugün küçümseyici sayılır; Kilise’nin belgelerinde “Doğu Katolik Kiliseleri” adı kullanılır.

Özerk Yapı (Sui Iuris) ve Kilise Hukuku

Bu 23 kilise Roma’nın basit birer alt kolu değildir; her biri kendi hukuku olan (sui iuris) bir kilisedir. Altısı patrik tarafından yönetilir (Kıpti, Maruni, Süryani, Melkit, Keldani ve Ermeni); Ukrayna ve Syro-Malabar gibi bazıları bir yüksek başpiskopos, ötekiler bir metropolit ya da doğrudan Papa’ya bağlı bir piskopos tarafından yönetilir. Patrikli kiliselerde piskoposlar sinodu (synod) geniş yasama ve seçim yetkisine sahiptir. Latin Kilisesi Kilise Hukuku Kodu’na (1983) bağlıyken, Doğu Katolik Kiliseleri Doğu Kiliseleri Kanonlar Kodu’na (CCEO, 1990) uyar. Türkiye’de de Ermeni Katoliklerin İstanbul Başeparşisi, Keldani Katoliklerin Diyarbakır Başeparşisi ve Süryani Katoliklerin patriklik eksarkhlığı, Latin piskoposluklarından ayrı olarak kendi hukuklarına göre yönetilir.

Tarihi Diller ve Mimari Farklar

Doğu kiliselerinin ibadet dilleri de tarihin derin izlerini taşır. Ayinlerde Aramicenin bir lehçesi olan Klasik Süryanice, Kıptice, Ge’ez (Eski Etiyopya dili), Klasik Ermenice (Grabar), Yunanca ve Kilise Slavcası gibi kadim diller kullanılır; bugün birçok kilise bunların yanında Arapça, Malayalamca, Ukraynaca ya da Türkçe gibi halkın dilini de kullanır. Mimaride de büyük farklar vardır. Örneğin Bizans kiliselerinde kutsal alanı (sunağın bulunduğu bema) cemaatten ayıran, üzeri ikonalarla kaplı, ahşap ya da taştan bir perde duvar bulunur: İkonostasis (Iconostasis). Bu yapı göğün ve yerin buluştuğu eşiği simgeler. Süryani ve Ermeni kiliselerinde ise aynı işlevi çoğu zaman ayinin belli anlarında çekilen bir perde görür.

Latinleşme Baskısı ve Geleneklerin Korunması

Geçmiş yüzyıllarda Batılı misyonerler, hatta zaman zaman Doğu Katolik din adamlarının kendileri, Doğu Katoliklerine Latin geleneklerini ve ayin giysilerini benimsetmeye çalıştı. Ancak 19. yüzyıldan itibaren (özellikle Papa XIII. Leo’nun 1894 tarihli Orientalium Dignitas mektubuyla) ve en çok da II. Vatikan Konsili’nin Orientalium Ecclesiarum (1964) kararnamesiyle Katolik Kilisesi, Doğu geleneklerinin eksiksiz korunmasını ve bozulmuş eski uygulamalara geri dönülmesini açıkça istedi.

Bizans Ayin Geleneği (Byzantine Rite)

Konstantinopolis geleneğine dayanır; mensuplarına Türkçede Rum Katolik de denir. Bu gelenek Ukrayna, Melkit, Rumen, Yunan ve Rutenya kiliseleri gibi 14 kiliseyi kapsar; mensup sayısı bakımından en büyük Doğu Katolik grubudur. İkonalar (icons), tütsü ve uzun, ezgili ilahiler bu geleneğin merkezindedir. İstanbul’un ve Antakya’nın eski ayin geleneklerinden beslenir. Melkitler (Melkite) ayinlerini çoğunlukla Arapça, Ukraynalılar Ukraynaca kutlar.

İskenderiye Ayin Geleneği (Alexandrian Rite)

Geleneğe göre Aziz Markos’un (Saint Mark) kurduğu İskenderiye Kilisesi’ne dayanır. Kıpti (Coptic), Etiyopya (Ethiopian) ve Eritre (Eritrean) Katolik Kiliseleri’ni kapsar. Kökleri Mısır’a ve Doğu Afrika’ya uzanır ve dünyanın en eski Hristiyan ayin geleneklerinden birini günümüze taşır.

Antakya Ayin Geleneği (Antiochene / West Syriac Rite)

Maruni (Maronite), Süryani (Syriac) ve Syro-Malankara Kiliseleri’ni kapsar ve Batı Süryani geleneği olarak da bilinir. Ayin dili, İsa’nın konuştuğu Aramicenin bir lehçesi olan Süryanicedir; Maruniler bugün ayinlerinin büyük kısmını Arapça, Syro-Malankaralılar Malayalamca kutlar. Bu geleneğin adını verdiği Antakya bugün Türkiye’dedir; Süryani Katoliklerin Mardin çevresinde de tarihsel kökleri vardır.

Doğu Süryani Ayin Geleneği (East Syriac / Chaldean Rite)

Keldani (Chaldean) ve Syro-Malabar Kiliseleri’nden oluşur. Mezopotamya’da ve geleneğe göre Aziz Tomas’ın (Saint Thomas) gittiği Güney Hindistan’da (Kerala) gelişmiştir. Türkiye’nin güneydoğusunda tarihsel varlığı olan Keldani cemaati bu geleneğin doğrudan temsilcisidir.

Ermeni Ayin Geleneği (Armenian Rite)

Doğu Katolik kiliseleri arasında yalnızca Ermeni Katolik Kilisesi (Armenian Catholic Church) tarafından kullanılır. Kendine özgü mimarisi, ilahileri ve Klasik Ermenice ayin dili (liturgical language) ile çok köklü bir geçmişe sahiptir. İstanbul’da etkin bir cemaati ve kiliseleri vardır.

Türkiye’deki Nüfus ve Varlık

Türkiye’deki Katoliklerin toplam sayısının 25.000 ile 35.000 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bunların en büyük kısmını, yabancı uyruklular da dahil olmak üzere Latin Katolikler oluşturur; onları İstanbul’da köklü bir geçmişe sahip Ermeni Katolikler izler. Güneydoğu’ya ve İstanbul’a dağılmış Keldani ve Süryani Katolik cemaatleri ile çok küçük Bizans ayinli (Rum Katolik) topluluk da kadim Doğu mirasını yaşatmaya devam eder.

Bu geleneklerin birçoğunun kökleri bugünkü Türkiye topraklarına uzanır: Antakya, Urfa (Edessa) ve İstanbul bu geleneklerin doğduğu ya da geliştiği şehirlerdir; İznik, Efes ve Kadıköy’de toplanan ilk ekümenik konsiller de hepsinin ortak mirasıdır. Doğu Katolik Kiliseleri’nin çoğunda heykel yerine ikonalar kullanılır, bebeklere vaftizle birlikte Mesh Sırrı (Chrismation) ve Komünyon (Holy Communion) verilir ve evli erkekler rahip olarak takdis edilebilir (married priests); ancak rahip olduktan sonra evlenilemez ve piskoposlar bekârlar arasından seçilir. Farklı ayinler bir ayrılık değil, aynı çatı altındaki zenginliktir.

Türkiye’de Doğu Katolik Kiliseleri

Belli bir ayin geleneğinden bir kilise arıyorsanız, Kilise Bul’daki şu kiliselerde o geleneğin ayinlerine katılabilirsiniz:

Ermeni Katolik Kiliseleri

• Surp Asdvadzadzin Ermeni Katolik Katedrali, Sakızağacı, Beyoğlu, İstanbul
• Surp Hovhan Vosgeperan Ermeni Katolik Kilisesi, Taksim, Beyoğlu, İstanbul
• Surp Pırgiç Ermeni Katolik Kilisesi, Galata, Beyoğlu, İstanbul
• Anarad Hığutyun Ermeni Katolik Kilisesi, Kocamustafapaşa, Fatih, İstanbul
• Surp Krikor Lusavoriç Ermeni Katolik Kilisesi, Ortaköy, Beşiktaş, İstanbul
• Surp Boğos Ermeni Katolik Kilisesi, Büyükdere, Sarıyer, İstanbul
• Surp Andon Ermeni Katolik Kilisesi, Sarıyer, İstanbul
• Surp Levon Ermeni Katolik Kilisesi, Altıyol, Kadıköy, İstanbul
• Verapokhumin Surp Asdvadzadzin Ermeni Katolik Kilisesi, Büyükada, Adalar, İstanbul
• Surp Hovsep Ermeni Katolik Kilisesi, Sur, Diyarbakır

Süryani Katolik Kiliseleri

• Kutsal Kalp Süryani Katolik Kilisesi, Gümüşsuyu, Beyoğlu, İstanbul
• Meryem Ana Süryani Katolik Katedrali, Artuklu, Mardin
• Mor Efrem Süryani Katolik Kilisesi, Artuklu, Mardin

Keldani Katolik Kiliseleri

• Keldani Katolik Kilisesi (İstanbul), Parmakkapı, Beyoğlu, İstanbul
• Mar Petyun Keldani Katolik Kilisesi, Sur, Diyarbakır

Daha Fazlası

• Kilise Bul: Türkiye’deki bütün Katolik kiliseleri, ayin saatleriyle (İstanbul, Diyarbakır, Mardin)
• Kilise’nin Tarihi: Efes Konsili (431), Kadıköy Konsili (451), 1054 ayrılığı, Floransa Konsili, II. Vatikan Konsili
• Topraklarımızda Hristiyanlık: Antakya ve İznik Konsili
• Ortodokslar Katolikler’den nasıl ayrılır? (Sorular)
• Sözlük: Doğu Katolik Kiliseleri, Mesh Sırrı, Eksarkhlık