Yahudilere Çağrı

Yahudi geleneği Mesih’i bugün hâlâ bekler. Ama Tanah’ta, onun geleceği zamanı belli bir olaya bağlayan üç metin var. Üçü de Kudüs’teki İkinci Tapınak’tan söz eder. Bu Tapınak, Babil sürgününden sonra yeniden yapılmış ve MS 70’te Romalılar tarafından yıkılmıştı.

1. Hagay: daha büyük bir görkem

Sürgünden dönenler İkinci Tapınağı yaptığında yaşlılar ağladı, çünkü yeni Tapınak Süleyman’ınkinin yanında çok mütevazıydı. Tanrı peygamber Hagay aracılığıyla şöyle dedi: “Bu tapınağın son görkemi, ilkinden daha büyük olacak. Bu yere esenlik vereceğim” (Hagay 2:9). Ama Talmud, İkinci Tapınak’ta beş şeyin eksik olduğunu kabul eder: Antlaşma Sandığı, gökten inen ateş, Tanrı’nın görünür varlığı (Şekina), Kutsal Ruh ve Urim ile Tummim (Yoma 21b). Peki bu Tapınağın görkemi nasıl daha büyük oldu? Bizim cevabımız şu: Tanrı’nın kendisi o Tapınağa insan olarak girdi.

2. Malaki: Rab ansızın Tapınağına gelecek

“Önümden yolu hazırlasın diye ulağımı gönderiyorum. Aradığınız Rab ansızın tapınağına gelecek” (Malaki 3:1). Bu sözler İkinci Tapınak döneminde söylendi. O Tapınak artık yok. Demek ki Rab’bin ziyareti o Tapınak ayaktayken gerçekleşmeliydi.

3. Daniel: yetmiş hafta

Daniel kitabı, Kudüs’ün yeniden yapılması emrinden başlayarak bir süre verir. Bu süre içinde “isyan sona erecek, günaha son verilecek, suç bağışlanacak ve sonsuz doğruluk getirilecek.” Sonra “meshedilmiş biri ortadan kaldırılacak.” Ardından gelecek bir önderin halkı, “kenti ve kutsal yeri yıkacak” (Daniel 9:24-26). Başlangıç yılının hesabı üzerine farklı görüşler var. Ama sıra açık: önce meshedilmiş biri öldürülecek, sonra kent ve Tapınak yıkılacak.

Rabbiler de Daniel’i dikkatle okudu. Talmud’da yer alan bir görüşe göre, Mesih’in gelişi için belirlenen bütün süreler çoktan geçti ve artık her şey tövbeye bağlıdır (Sanhedrin 97b). Bu dürüst bir itiraf. Biz ise bu sürelerin geçmediğini, tam zamanında dolduğunu düşünüyoruz.

Talmud ilginç bir şey daha kaydeder: Tapınağın yıkılışından kırk yıl önce, yani yaklaşık MS 30 yılında, Kefaret Günü’nün işaretleri değişmeye başladı. “Rab için” kurası artık sağ ele çıkmadı, kırmızı yün beyaza dönmedi ve Tapınak’taki batı kandili yanmaz oldu (Yoma 39b). Hristiyanlar bu tarihin, İsa’nın Kudüs’te çarmıha gerildiği tarihe ne kadar yakın olduğunu fark etmeden edemez.

Kısacası Mesih, Tapınak ayaktayken gelmeli, Tapınağı ziyaret etmeli ve Tapınak yıkılmadan önce ölmeliydi. MS 70’ten önce gelip Mesih olduğunu söyleyen, Tapınakta öğreten, ölüp sonra milyonlarca insanı İsrail’in Tanrısı’na yönelten başka bir aday yoktur.

Yahudi okuyucuya ricamız şu: Yeşaya 52:13’ten 53:12’ye kadar olan bölümü, hiçbir yorum okumadan bir kez baştan sona okuyun. Sonra kendinize sorun: Bu kim?

Metindeki kul masumdur: “Hiç zorbalık etmemiş, ağzından hile çıkmamıştı” (Yeşaya 53:9). Kendi günahları için değil, başkalarının günahları için acı çeker: “O bizim isyanlarımız yüzünden yaralandı, suçlarımız yüzünden ezildi. Esenliğimiz için gelen ceza ona verildi, onun yaralarıyla şifa bulduk” (Yeşaya 53:5). Ölür: “Yaşayanlar diyarından koparıldı” ve bir mezara konur (Yeşaya 53:8-9). Ama hikâye mezarda bitmez. Canını suç sunusu (aşam) olarak verdikten sonra “soyunu görecek, ömrü uzayacak” ve “birçoklarını aklayacak” (Yeşaya 53:10-11).

Bu kul İsrail halkı olabilir mi?

Rashi’den (11. yüzyıl) bu yana birçok Yahudi yorumcu kulu İsrail halkı olarak okur. Bu okumaya saygı duyuyoruz. Gerçekten de Yeşaya’nın önceki bölümlerinde “kulum İsrail” sözü geçer (Yeşaya 41:8). Ama bu bölümde dikkat çeken birkaç şey var:

• Kul masumdur. Oysa aynı peygamber, halkın sürgüne kendi günahları yüzünden gittiğini açıkça söyler (Yeşaya 50:1; 59:2). Tanrı’nın gözünde her insan gibi İsrail de günahsız değildir.
• Kul, peygamberin “halkı” için cezalandırılır: “Halkımın isyanı yüzünden vuruldu” (Yeşaya 53:8). Peygamberin halkı İsrail’dir. Yani kul, İsrail için acı çeken biridir.
• Yeşaya 49’da “İsrail” diye çağrılan kulun görevi, “Yakup’u Tanrı’ya geri döndürmek”tir (Yeşaya 49:5-6). Halkın kendisi, kendini geri döndüremez. Bu kul, İsrail’in görevini tek başına yerine getiren biridir.

Eski rabbiler ne dedi?

Mesih’in acı çekeceği fikri Hristiyanların icadı değildir. Aramice Tanah çevirisi Targum Yonatan, bölümün ilk ayetini “İşte kulum Mesih başarılı olacak” diye çevirir. Talmud’da rabbiler Mesih’in adını tartışırken bazıları onu “cüzamlı bilge” diye anar ve “Gerçekten hastalıklarımızı o yüklendi” ayetini kanıt gösterir (Sanhedrin 98b). Midraş Tanhuma, 52:13’teki kulun “İbrahim’den, Musa’dan, hatta hizmet eden meleklerden daha yüce olacağını” söyler. Zohar (II, 212a) ise şöyle der: “Kutsal Olan, dünyaya şifa vermek istediğinde aralarından doğru bir adamı vurur ve onun hatırına hepsini iyileştirir.” Sonra Yeşaya 53:5’i aktarır.

Bir rabbiyle yapılan bir radyo tartışmasında rabbi, metnin İsrail’i değil, halka gönderilip acı çeken bütün peygamberleri anlattığını savundu. Ama hangi peygamber “İbrahim’den ve Musa’dan daha yüce” olmuştu? Hangisinin yaralarıyla halk şifa bulmuştu? Yeşaya metni tekil konuşur: o, onun yaraları, onun canı. Biz de metni olduğu gibi okuyoruz.

Matta bu kulun, İsa’nın kendisi olduğunu söyler. İsa da son akşam yemeğinde şarabı kutsarken “birçokları için akıtılan kanım” dedi (Markos 14:24). Bu, Yeşaya 53:12’nin sesidir: “Birçoklarının günahını yüklendi.”

Musa’nın Tora’sında tövbe önemlidir. Ama Tora’nın büyük kısmı kurbanlardan, sunaktan ve Kefaret Günü’nden söz eder. “Bedenin canı kandadır. Canlarınızın kefareti için onu size sunakta verdim” (Levililer 17:11). Talmud da bunu kısaca söyler: “Kan olmadan kefaret olmaz” (Yoma 5a; Menahot 93b).

Peygamberler kurbana değil, ikiyüzlülüğe karşı çıktı. Yeşaya, kalpten olmayan kurbanları kınadığı aynı yerde, kalpten olmayan duaları ve Şabat’ları da kınar (Yeşaya 1:11-15). Kimse bundan duanın gereksiz olduğu sonucunu çıkarmaz. Davut, “Kırık bir yürek, Tanrı’nın istediği kurbandır” dedikten hemen sonra sunakta kurban sunulacağını söyler (Mezmur 51:17-19).

Tapınak yıkıldığından beri

MS 70’ten beri sunak yok. Kefaret Günü’nün kanı, Tora’nın tarif ettiği şekilde sunulamıyor. Bilge Rabbi Yohanan ben Zakkay o zaman öğrencilerini teselli etti: Artık merhamet ve iyilik, kurbanın yerini tutacaktı. Biz Katolikler bu sözü küçümsemeyiz. Tövbe, dua, oruç ve sadaka bizim için de değerlidir (Tobit 12:9). Ama şunu sormadan edemeyiz: Tora’nın bu kadar özenle kurduğu kurban düzeni, sadece kısa bir dönem için miydi? Yoksa daha büyük bir kurbanı mı gösteriyordu?

İshak’ın bağlanışı

Tora’nın en dokunaklı sahnelerinden biri Moriya dağındaki olaydır (Yaratılış 22). İbrahim, sevgili oğlu İshak’ı sunmak üzere götürür. İshak odunları sırtında taşır. Babasına “Kuzu nerede?” diye sorar. İbrahim, “Tanrı kuzuyu kendisi sağlayacak” der. Rabbilerin geleneğinde İshak, gönüllü olarak bağlanan yetişkin bir gençtir. Yaratılış Rabba, odunları taşıyan İshak’ı “çarmıhını omzunda taşıyan biri gibi” diye anlatır (56:3). Levililer Rabba, Tapınak’ta her sabah ve akşam sunulan kuzuların, Tanrı’ya İshak’ın bağlanışını hatırlattığını söyler (2:11). Roş Aşana duasında Yahudiler bugün de Tanrı’dan, İshak’ın bağlanışını hatırlayıp soyuna merhamet etmesini diler.

Moriya dağı, sonradan Tapınağın yapıldığı yerdir (2. Tarihler 3:1). İshak ölmedi, yerine bir koç sunuldu. Biz inanıyoruz ki yüzyıllar sonra, aynı şehirde, Tanrı’nın kendisi “kuzuyu sağladı.”

Doğrunun ölümü kefaret olur

Talmud, “doğruların ölümü kefaret sağlar” der (Moed Katan 28a). Yahudi tarihinde birçok bilge, ölümünün halkı için kefaret olmasını dilemiştir. Bu bir insan kurbanı değildir. Masum birinin, başkaları için kendi canını gönüllü olarak vermesidir. İsa bunu kendisi seçti: “Canımı kimse benden alamaz, ben onu kendiliğimden veriyorum” (Yuhanna 10:18).

Fısıh kuzusu

Mısır’daki ilk Fısıh’ta ölüm meleği, kapılarında kuzunun kanını gören evlerin üstünden geçti (Çıkış 12:13). Kuzu kusursuz olmalıydı, kanı akıtılmalı ve eti yenmeliydi. İsa, Fısıh bayramında Kudüs’te çarmıha gerildi. Ondan bir gün önce öğrencileriyle yediği yemekte ekmeği ve şarabı kendi bedeni ve kanı olarak verdi. Mişna, “Her kuşakta insan kendini Mısır’dan çıkmış gibi görmelidir” der (Pesahim 10:5). Katolikler her ayinde bu yeni Fısıh’ı kutlar: “Fısıh kuzumuz Mesih kurban edildi” (1. Korintliler 5:7).

Zekeriya peygamber, Tanrı’nın ağzından gelecekteki bir günü anlatır: “Davut soyunun ve Kudüs’te yaşayanların üzerine lütuf ve yakarış ruhu dökeceğim. Deldikleri bana bakacaklar. Biricik oğlu için yas tutan biri gibi onun için yas tutacaklar” (Zekeriya 12:10). Cümlede ilginç bir geçiş var: “Bana bakacaklar” ve “onun için yas tutacaklar.” Delinen kişi hem Tanrı’yla bir tutulur hem de ondan ayrı anılır. Talmud bu ayetin Mesih’ten, Yusuf oğlu Mesih’ten söz ettiğini söyleyen bir görüşü aktarır (Sukka 52a). Zekeriya’nın devamında bu yasın ardından “günahtan ve kirlilikten arındıracak bir pınar” açılır (Zekeriya 13:1).

Mezmur 22, Davut’un en karanlık mezmurudur. “Tanrım, Tanrım, neden beni bıraktın?” diye başlar. İsa çarmıhta bu sözlerle haykırdı (Matta 27:46). Mezmurda alay eden kalabalık, susuzluk, kemiklerin sayılması ve giysilerin kura ile paylaşılması anlatılır (Mezmur 22:7-8, 15-18). Bugünkü İbranice metinde 16. ayet “aslan gibi ellerimi ve ayaklarımı” der. Ama MÖ 3. yüzyılda Yahudilerin yaptığı Yunanca çeviri (Septuagint) ve Lut Gölü yakınındaki Nahal Hever’de bulunan eski bir İbranice elyazması “deldiler” diye okur. Bu, Hristiyanların değil, Yahudi metin geleneğinin kendi içindeki bir farktır. Yeni Ahit bu ayeti hiç aktarmaz bile.

Mezmurun sonu daha da şaşırtıcıdır. Acı çeken bu kişi kurtarılır ve onun kurtuluşu sayesinde “dünyanın bütün uçları hatırlayıp Rab’be dönecek, ulusların bütün aileleri onun önünde eğilecek” (Mezmur 22:27). Davut’un kendi hayatında böyle bir şey olmadı. Ama bugün dünyanın dört bir yanında iki milyardan fazla insan, İbrahim’in, İshak’ın ve Yakup’un Tanrısı’na dua ediyor. Hepsi bu yola, Nasıralı bir Yahudi aracılığıyla geldi.

“Dinle, ey İsrail! Tanrımız Rab tek Rab’dir” (Yasa’nın Tekrarı 6:4). Şema, Yahudi imanının kalbidir. Hristiyanların da kalbidir. İsa en büyük emri sorana Şema ile cevap verdi (Markos 12:29). Hristiyanlar üç tanrıya inanmaz. Tek bir Tanrı’ya inanır.

Kilise, Yahudi ruhunun Tanrı’nın yüceliği konusunda ne kadar hassas olduğunu biliyor. Tanrı’nın insan olduğu fikrinin bir Yahudi için neden bu kadar zor olduğunu anlıyor (1974 Yönergeleri, I). Bu yüzden zorlamadan, sadece Tanah’ın kendisinin gösterdiklerini sıralıyoruz:

• Tanrı görülemez: “Kimse beni görüp yaşayamaz” (Çıkış 33:20). Ama Rab İbrahim’e üç adamla birlikte görünür, onunla yemek yer ve konuşur. Sonra iki “melek” Sodom’a gider, Rab ise İbrahim’le konuşmaya devam eder (Yaratılış 18:1-2, 22; 19:1). Rublev’in yukarıdaki ikonası bu sahneyi resmeder.
• “Rab’bin meleği” yanan çalıdan konuşur ve “Ben babanın Tanrısı’yım” der (Çıkış 3:2-6). Yakup için “Beni kötülükten kurtaran melek” ile Tanrı aynı cümlede anılır (Yaratılış 48:15-16).
• Aramice Targumlar, Tanrı’nın insanlarla ilişkisini çoğu zaman “Rab’bin Sözü” (Memra) aracılığıyla anlatır. Yuhanna İncili de böyle başlar: “Başlangıçta Söz vardı. Söz Tanrı’yla birlikteydi ve Söz Tanrı’ydı. Söz insan oldu ve aramızda yaşadı” (Yuhanna 1:1, 14).
• Yeşaya’da doğacak çocuğun adlarından biri “Güçlü Tanrı”dır (El Gibbor, Yeşaya 9:6). Aynı unvan bir sonraki bölümde Tanrı için kullanılır (Yeşaya 10:21). Yeremya’da Davut’un soyundan çıkacak Filiz’in adı “Rab Doğruluğumuzdur”dur (Yeremya 23:5-6). Talmud bu ayeti, Mesih’in Kutsal Olan’ın adıyla anılacağına kanıt gösterir (Bava Batra 75b).
• Daniel, “insanoğluna benzeyen” birinin göğün bulutlarıyla gelip Tanrı’nın önüne çıktığını ve bütün ulusların ona hizmet edeceğini görür (Daniel 7:13-14). Tanah’ta bulutlarla gelen hep Tanrı’dır. İsa’nın en sevdiği unvan “İnsanoğlu”ydu.

Yahudi Teoloji Semineri’nden Profesör Benjamin Sommer, “Tanrı’nın Bedenleri” adlı kitabında şöyle yazar: Yahudiliğin kendi klasik kaynaklarına duyarlı hiçbir Yahudi, yeryüzünde bir bedeni, bir Kutsal Ruhu ve göksel bir görünümü olan Tanrı modelini Yahudilik dışı diye suçlayamaz. Sommer Hristiyan değildir ve başka nedenlerle Hristiyanlığı kabul etmez. Ama bu konuda dürüsttür.

Biz bir insana tapmıyoruz. Tek Tanrı’ya, kendini Sözü’nde ve Ruhu’nda gösteren Tanrı’ya tapıyoruz. Pavlus İsa’ya diz çöken her dilin, bunu “Baba Tanrı’nın yüceliği için” yaptığını söyler ve bunu Yeşaya’dan aktarır (Filipililer 2:10-11; Yeşaya 45:23).